کتاب تکنوناسیونالیسم: چگونه فناوری در حال بازشکل‌دهی تجارت، ژئوپلیتیک و جامعه است؟

معرفی کتاب | تکنوناسیونالیسم

Techno-Nationalism: How It's Reshaping Trade, Geopolitics and Society

الکس کاپری | انتشارات Wiley | 2024

اگر قرار باشد تنها یک مفهوم برای توضیح بخش بزرگی از تحولات ژئوپلیتیکی امروز انتخاب کنیم، «تکنوناسیونالیسم» یکی از جدی‌ترین گزینه‌ها خواهد بود. از محدودیت‌های صادرات تراشه‌های پیشرفته به چین گرفته تا میلیاردها دلار یارانه صنعتی در آمریکا، از تلاش اتحادیه اروپا برای دستیابی به حاکمیت دیجیتال تا سرمایه‌گذاری گسترده هند در صنایع فناورانه، همگی نشانه‌های ظهور منطق جدیدی هستند که در آن فناوری نه صرفاً یک موتور رشد اقتصادی، بلکه یکی از ابزارهای اصلی قدرت ملی محسوب می‌شود.

کتاب Techno-Nationalism نوشته الکس کاپری تلاشی است برای توضیح این منطق جدید.

کاپری پژوهشگر شناخته‌شده اقتصاد سیاسی بین‌الملل و استاد مدرسه کسب‌وکار دانشگاه ملی سنگاپور است. بخش مهمی از فعالیت‌های پژوهشی او بر زنجیره‌های تأمین جهانی، رقابت آمریکا و چین و پیامدهای ژئوپلیتیکی فناوری متمرکز بوده است. همین پیشینه باعث شده کتاب او صرفاً یک اثر نظری نباشد، بلکه به شکلی ملموس و مبتنی بر تحولات واقعی اقتصاد جهانی نوشته شود.

نقطه آغاز کتاب، فروپاشی تدریجی برخی از فرضیات بنیادین عصر جهانی‌شدن است. برای چند دهه تصور غالب این بود که گسترش تجارت، سرمایه‌گذاری و فناوری، وابستگی متقابل میان کشورها را افزایش می‌دهد و رقابت‌های ژئوپلیتیکی را کاهش خواهد داد. اما تحولات سال‌های اخیر نشان داد که وابستگی متقابل می‌تواند به ابزاری برای اعمال فشار و کسب امتیاز سیاسی نیز تبدیل شود.

در این چارچوب، فناوری جایگاهی ویژه پیدا می‌کند. زیرا برخلاف بسیاری از کالاها، فناوری‌های پیشرفته هم ارزش اقتصادی دارند، هم کاربرد نظامی، و هم می‌توانند بر موازنه قدرت میان کشورها تأثیر بگذارند. به همین دلیل، دولت‌ها دیگر نمی‌توانند توسعه فناوری را صرفاً به بازار واگذار کنند.

یکی از مهم‌ترین استدلال‌های کتاب این است که رقابت فناوری میان آمریکا و چین صرفاً یک رقابت تجاری نیست. در واقع، آنچه امروز در حوزه نیمه‌رساناها، هوش مصنوعی، زیرساخت‌های دیجیتال، شبکه‌های مخابراتی و محاسبات پیشرفته مشاهده می‌شود، بخشی از رقابت گسترده‌تر بر سر شکل‌دهی به نظم آینده جهانی است.

کاپری توضیح می‌دهد که چرا تراشه‌ها به یکی از مهم‌ترین دارایی‌های راهبردی جهان تبدیل شده‌اند. بدون دسترسی به تراشه‌های پیشرفته، توسعه هوش مصنوعی، صنایع دفاعی مدرن، زیرساخت‌های ارتباطی و حتی بسیاری از صنایع غیرنظامی با محدودیت مواجه می‌شود. از این رو، کنترل فناوری تولید نیمه‌رساناها به مسئله‌ای فراتر از اقتصاد تبدیل شده است.

اما اهمیت کتاب تنها به بررسی رقابت آمریکا و چین محدود نمی‌شود. یکی از نقاط قوت آن، نشان دادن این واقعیت است که تکنوناسیونالیسم به پدیده‌ای جهانی تبدیل شده است. اتحادیه اروپا با سیاست‌های حاکمیت دیجیتال، هند با راهبرد خودکفایی فناورانه، ژاپن با بازسازی ظرفیت‌های صنعتی و حتی کشورهای کوچک‌تر نیز در حال بازتعریف جایگاه فناوری در سیاست ملی خود هستند.

کاپری همچنین به نقش شرکت‌های بزرگ فناوری می‌پردازد؛ شرکت‌هایی که در بسیاری موارد منابع، داده‌ها و ظرفیت‌هایی در اختیار دارند که با توان برخی دولت‌ها قابل مقایسه است. این وضعیت پرسش‌های مهمی درباره رابطه دولت‌ها و شرکت‌های فناوری ایجاد کرده است. آیا دولت‌ها همچنان بازیگران اصلی هستند یا شرکت‌های فناوری نیز به بازیگران ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند؟

در پس همه این مباحث، کتاب یک پیام مرکزی دارد: عصر جدیدی از رقابت قدرت‌های بزرگ آغاز شده است و فناوری در مرکز این رقابت قرار دارد. اگر در قرن بیستم نفت، فولاد و توان صنعتی شاخص‌های اصلی قدرت بودند، در قرن بیست‌ویکم داده، تراشه، هوش مصنوعی و کنترل زنجیره‌های تأمین فناوری به همان اندازه اهمیت پیدا کرده‌اند.

اهمیت «تکنوناسیونالیسم» برای پژوهشگران روابط بین‌الملل و تکنوپولیتیک در آن است که مفهومی را توضیح می‌دهد که بسیاری از رخدادهای پراکنده امروز را به یکدیگر پیوند می‌دهد. این کتاب کمک می‌کند تا محدودیت‌های صادراتی، جنگ تراشه‌ها، سیاست‌های صنعتی جدید، رقابت آمریکا و چین و حتی بحث حاکمیت دیجیتال را نه به‌عنوان رویدادهایی مجزا، بلکه به‌عنوان اجزای یک تحول ساختاری بزرگ‌تر درک کنیم.

برای هر کسی که به دنبال فهم ژئوپلیتیک فناوری در عصر هوش مصنوعی است، این کتاب یکی از ضروری‌ترین آثار سال‌های اخیر به شمار می‌رود.