انتشارات
کتاب گلوگاه‌ها: قدرت آمریکا در عصر جنگ اقتصادی
کتاب گلوگاه‌ها نوشته ادوارد فیشمن، به بررسی تحول قدرت آمریکا از اتکای صرف بر ابزارهای نظامی به استفاده از شبکه‌های مالی، فناوری‌های پیشرفته و وابستگی‌های اقتصادی جهانی می‌پردازد. فیشمن توضیح می‌دهد چگونه تحریم‌ها، کنترل صادرات و مدیریت گلوگاه‌های اقتصادی به ابزارهای اصلی رقابت ژئوپلیتیکی در قرن بیست‌ویکم تبدیل شده‌اند.
دربارهٔ این انتشار
معرفی کتاب | گلوگاه‌ها
Chokepoints: American Power in the Age of Economic Warfare
ادوارد فیشمن | انتشارات Portfolio (Penguin Random House) | 2025
در ادبیات کلاسیک روابط بین‌الملل، قدرت معمولاً با ارتش‌ها، ناوگان‌های دریایی، زرادخانه‌های نظامی و توانایی کشورها برای اعمال زور تعریف می‌شد. اما در دو دهه گذشته شکل دیگری از قدرت به تدریج در مرکز سیاست جهانی قرار گرفته است؛ قدرتی که نه از مسیر تانک و موشک، بلکه از طریق شبکه‌های مالی، فناوری‌های پیشرفته، زیرساخت‌های اقتصادی و زنجیره‌های تأمین اعمال می‌شود.
کتاب Chokepoints اثر ادوارد فیشمن تلاشی برای روایت همین تحول است؛ تحولی که به اعتقاد نویسنده، یکی از مهم‌ترین دگرگونی‌های سیاست بین‌الملل در قرن بیست‌ویکم محسوب می‌شود.
فیشمن پژوهشگر دانشگاه کلمبیا و یکی از متخصصان برجسته حوزه تحریم‌ها و قدرت اقتصادی است. او پیش از ورود به دانشگاه در وزارت خارجه آمریکا، وزارت خزانه‌داری و پنتاگون فعالیت کرده و از نزدیک در طراحی بخشی از سیاست‌های تحریمی آمریکا مشارکت داشته است. همین تجربه عملی به کتاب بُعدی می‌دهد که کمتر در آثار دانشگاهی دیده می‌شود.
نقطه آغاز کتاب یک مشاهده ساده اما مهم است: ایالات متحده پس از پایان جنگ سرد به جای اتکای صرف به قدرت نظامی، به تدریج مجموعه‌ای از ابزارهای اقتصادی را برای پیشبرد اهداف راهبردی خود توسعه داد. این ابزارها شامل تحریم‌های مالی، کنترل نظام پرداخت جهانی، محدودیت‌های صادراتی، کنترل فناوری‌های پیشرفته و بهره‌گیری از وابستگی‌های موجود در اقتصاد جهانی بودند.
فیشمن این ابزارها را بر پایه مفهوم «چوک‌پوینت» یا گلوگاه توضیح می‌دهد. در هر شبکه، نقاطی وجود دارند که کنترل آن‌ها امکان اعمال نفوذ بر کل شبکه را فراهم می‌کند. در اقتصاد جهانی نیز چنین نقاطی وجود دارند. نظام مالی مبتنی بر دلار، سامانه‌های پرداخت بین‌المللی، فناوری تولید نیمه‌رساناها، تجهیزات پیشرفته صنعتی و برخی مواد خام حیاتی، همگی نمونه‌هایی از این گلوگاه‌ها هستند.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب به ایران اختصاص دارد. فیشمن نشان می‌دهد که چگونه آمریکا در دهه ۲۰۱۰ با استفاده از جایگاه مسلط دلار و شبکه مالی بین‌المللی توانست فشار اقتصادی بی‌سابقه‌ای بر ایران وارد کند. از نگاه او، این تجربه نقطه عطفی در تکامل ابزارهای جنگ اقتصادی بود؛ زیرا نشان داد که یک دولت می‌تواند بدون توسل به نیروی نظامی، هزینه‌های سنگینی بر رقیب خود تحمیل کند. کتاب سپس به روسیه می‌پردازد. از تحریم‌های پس از الحاق کریمه تا محدودیت‌های گسترده پس از جنگ اوکراین، فیشمن نشان می‌دهد که چگونه ابزارهای اقتصادی به یکی از مهم‌ترین سلاح‌های غرب در مواجهه با مسکو تبدیل شدند. در این روایت، تحریم دیگر یک ابزار حاشیه‌ای نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان رقابت قدرت‌های بزرگ است.
اما شاید مهم‌ترین بخش کتاب مربوط به چین باشد. فیشمن استدلال می‌کند که رقابت آمریکا و چین وارد مرحله‌ای شده که در آن فناوری‌های پیشرفته نقش محوری پیدا کرده‌اند. محدودیت‌های صادراتی علیه صنایع نیمه‌رسانا، ممنوعیت دسترسی به برخی فناوری‌های هوش مصنوعی و کنترل تجهیزات تولید تراشه، نمونه‌هایی از استفاده از گلوگاه‌های فناورانه برای حفظ برتری راهبردی هستند. در اینجا کتاب به یکی از مهم‌ترین مباحث تکنوپولیتیک معاصر نزدیک می‌شود: پیوند میان فناوری و قدرت. فیشمن توضیح می‌دهد که در جهان امروز، کنترل فناوری‌های کلیدی می‌تواند به اندازه کنترل مسیرهای دریایی یا منابع انرژی اهمیت داشته باشد. به همین دلیل، رقابت بر سر تراشه‌ها، مواد معدنی حیاتی و زیرساخت‌های دیجیتال به یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.
یکی از نقاط قوت کتاب آن است که تحریم‌ها و جنگ اقتصادی را صرفاً از منظر موفقیت یا شکست بررسی نمی‌کند. فیشمن نشان می‌دهد که استفاده بیش از حد از این ابزارها می‌تواند پیامدهای ناخواسته‌ای نیز داشته باشد. هرچه آمریکا بیشتر از موقعیت مسلط خود در اقتصاد جهانی استفاده کند، انگیزه سایر کشورها برای ایجاد شبکه‌های جایگزین نیز افزایش می‌یابد. از این رو، جنگ اقتصادی نه‌تنها ابزاری برای حفظ قدرت، بلکه عاملی برای بازآرایی نظم جهانی نیز محسوب می‌شود.
برای پژوهشگران تکنوپولیتیک، ژئواکونومی، مطالعات امنیتی و روابط بین‌الملل، اهمیت «گلوگاه‌ها» در این است که تصویری روشن از یکی از مهم‌ترین تحولات عصر حاضر ارائه می‌دهد. این کتاب نشان می‌دهد که قدرت در قرن بیست‌ویکم صرفاً در ارتش‌ها یا حتی در اقتصاد ملی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در توانایی کنترل گره‌ها و گلوگاه‌هایی نهفته است که اقتصاد جهانی بر آن‌ها استوار شده است. «چوک‌پوینتس» درباره سلاح‌شدن اقتصاد جهانی است؛ کتابی که توضیح می‌دهد چگونه دلار، فناوری، زنجیره‌های تأمین و زیرساخت‌های اقتصادی به ابزارهای اصلی رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شده‌اند.